Sosban
 | |
| Math | stock pot  |
|---|---|
| Crëwr | Timo Sarpaneva |
| Dynodwyr | |
 Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia | |
Mae sosban yn badell fetel, yn enwedig un gron ddofn ac iddi handlen(ni) a chaead, a ddefnyddir i ferwi, stiwio, ac ati.[1] Yn nodweddiadol, mae'n 90 i 100mm o ddyfnder, ac yn ddigon llydan i ddal o leiaf 950ml o ddŵr; gall y meintiau amrywio hyd at 3.8 litr.[2] Mae'r sosban yn "offeryn coginio gydag un ddolen ac mae'r pot saws, ar y llaw arall, yn cynnwys dwy ddolen ar yr ochrau".[3] Yn wahanol i badellau coginio eraill, fel arfer nid yw sosban wedi'i dylunio i gael arwyneb nad yw'n glynu. Gwneir hyn er mwyn gallu ei defnyddio ar gyfer 'dad-wydro' (deglazing) – proses lle caiff bwyd sydd wedi glynu wrth wyneb y badell yn ystod y coginio ei ail-goginio gyda hylif a chynhwysion eraill i greu saws.
Deunydd
[golygu | golygu cod]Mae sosbenni fel arfer wedi'u gwneud o ddur gwrthstaen ac yn dod â chraidd wedi'i wneud o gopr neu alwminiwm. Deunyddiau amgen yw alwminiwm caled iawn neu gyfuniad o fetelau. Mae sosbenni canolig (dau i dri litr) yn addas ar gyfer lleihau sawsiau ynddynt, tra bod sosbenni llai (un i litr a hanner) yn cael eu defnyddio i doddi siocled neu fenyn neu wresogi llaeth. Mae sosbenni mawr (pedwar chwart neu fwy) yn addas ar gyfer coginio cawliau, pasta neu reis a stêmio llysiau.[4]
Geirdardarddiad
[golygu | golygu cod]Efallai'n ddryslyd i'r siaradwr Cymraeg mae'r gair "casserole" neu "caserol" i olygu stiw o rhyw fath yn dod o'r Ffrangeg, ac yn golygu "sosban" yn y Ffrangeg. Mae'r term casserole yn deillio o'r Ffrangeg ac yn golygu "pot coginio": ei darddiad etymolegol yn y Ffrangeg Canol yw casse "llwy fawr" sydd yn ei dro'n deillio o'r term Ocsitaneg cassa, y Lladin Canol a llafar, cattia "lletwad" a'r bychanol Groeg Hynafol kyathion, o kyathos, sef "bowlen".[5][6]
Deunyddiau Sosbenni
[golygu | golygu cod]Enghreifftiau o ddeunyddiau cyffredin yw dur gwrthstaen, haearn bwrw, alwminiwm neu cyfuniad o ddeunydd.
Sosban dur gwrthstaen
Sosban gopr
Sosban alwminiwm gorchudd gwrth-glynu
Sosban haearn bwrw
Sosban a'r Gymraeg
[golygu | golygu cod].jpg)
Mae'r gair "sosban" yn fenthyciad o'r gair Saesneg, sausepan. Ceir y cyfeiriad cynharaf yn llyfr Pob Dyn ei Physygwr ei Hun yn 1771; "cymmerwch floneg mochyn … neu ryw doddion, a rhoddwch hwynt mewn saspan."[1]
Cyfeirir ar dref Llanelli fel "tref y sosban" gan iddi fod yn ganolfan cynhyrchu tun a metalau. Yn 2002 cyhoeddwyd Sosbanelli fel atodiad Gymraeg i bapur lleol y Llanelli Star. Cymaint oedd cysylltiad Llanelli gyda'r diwydiant tun a'r gân Sosban Fach fel y rhoddwyd delwedd o'r sosban ar eu pyst ar hen gae rygbi Parc y Strade.[7][8]
Efallai mai'r enghraifft enwocaf o'r cysylltiad rhwng Llanelli a'r sosban enwog yw'r gân adnabyddus Sosban Fach a genir mewn meysydd rygbi, tafarndai, a chyngherddau ar draws Cymru neu lle bydd Cymry'n ymgynnull.
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- 1 2 "Sosban". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 15 Hydref 2026.
- ↑ Susan Westmoreland, Step by Step Cookbook: More Than 1,000 Recipes (2008), p. 10.
- ↑ Louise Jenison Peet, Mary S. Pickett, and Mildred G. Arnold, Household Equipment (1979), p. 120.
- ↑ Bryan Miller en Marie Rama: Kochen für Dummies. Weinheim: Wiley-VCH Verlag 2009, bl. 54
- ↑ "The Casserole's Origins are a Lot Older than You'd Think!". Gwefan Cook'n. Cyrchwyd 15 Hydref 2026.
- ↑ "Casserole". Etymonline. Cyrchwyd 15 Hydref 2026.
- ↑ "Stradey Park Llanelli - the Scarlets 1879-2008". The Rugby Journal. Cyrchwyd 15 Hydref 2026.
- ↑ "SN4900 : The original goal posts from Stradey Park Stadium". Geograph. Cyrchwyd 15 Hydref 2026.
Dolenni allanol
[golygu | golygu cod]- Sosban Fach - Fersiwn o'r gân enwog